روزی در مجلسی، مردی به طرف مقابل خود می‌گفت: اگر کاری که من گفته بودم را انجام می‌دادی اینطور نمی‌شد… مرد دیگری که اینطور شنید به او گفت: رسول الله ﷺ از گفتن «اگر» نهی کرده است و این کلمه ممکن است گوینده‌ی خود را به سوی کفر بکشاند. شخص اول گفت: پیامبر ﷺ در داستان موسی با خضر فرمودند: «خداوند موسی را رحمت کند، اگر صبر می‌کرد [بهتر بود چون] دوست داشتیم خداوند داستان‌های بیشتری از کار آن دو برایمان بازگو می‌کرد». شخص دوم در پاسخ او به این حدیث استدلال کرد که رسول الله ﷺ فرمودند: «مومن قوی نزد الله محبوب‌تر از مومن ضعیف است…» تا آنجا که می‌فرماید: «زیرا «اگر» راه را برای کار شیطان باز می‌کند».

حالا این حدیث ناسخ آن حدیث است یا نه؟

الحمدلله

همه‌ی سخنان الله و پیامبرش
حق است، و کلمه‌ی «اگر» به دو صورت به کار می‌رود: یکی
اینکه برای افسوس گذشته و بی‌تابی نسبت به تقدیر
باشد که از این نوع «اگر» نهی شده است، چنانکه الله متعال می‌فرماید:
﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَكُونُواْ كَالَّذِينَ كَفَرُواْ وَقَالُواْ
لإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُواْ فِي الأَرْضِ أَوْ كَانُواْ غُزًّى لَّوْ كَانُواْ
عِندَنَا مَا مَاتُواْ وَمَا قُتِلُواْ لِيَجْعَلَ اللّهُ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي
قُلُوبِهِمْ﴾ [آل عمران/ ۱۵۶] (ای مومنان همچون
کسانی نباشید که کفر ورزیدند و به برادرانشان هنگامی که
به سفر رفته [و در سفر مردند] و یا جهادگر شدند و [کشته شدند] گفتند: اگر
نزد ما [مانده] بودند نمی‌مردند و کشته نمی‌شدند؛ تا الله آن را در دل‌هایشان
حسرتی بگرداند…).

این همان چیزی است که
پیامبر ﷺ از آن نهی نموده و فرموده است: «اگر مصیبتی به تو
رسید نگو اگر چنین کردم چنین و چنان می‌شد، اما بگو: الله
تقدیر نموده و هر چه بخواهد می‌کند، زیرا «اگر» در را
برای کار شیطان می‌گشاید» یعنی باعث گشوده
شدن دروازه‌های اندوه و بی‌تابی می‌شود و این به
انسان زیان می‌رساند و سودی ندارد بلکه باید دانست آنچه
به تو رسیده ممکن نبود به تو نرسد و آنچه به تو رسیده امکان نداشت که
به تو برسد، چنانکه الله متعال می‌فرماید:‌﴿مَا أَصَابَ مِن
مُّصِيبَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَمَن يُؤْمِن بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ﴾
[تغابن/ ۱۱] (هیچ مصیبتی جز به اذن الله رخ ندهد، و
کس که به الله ایمان آورد قلبش را هدایت کند) مفسران گفته‌اند او
کسی است که دچار مصیبتی می‌شود و می‌داند که از
جانب الله است، پس خشنود می‌شود و تسلیم امر پروردگار می‌گردد.

اما مورد دوم استفاده از کلمه‌ی
«اگر» برای بیان علم سودمند است، مانند این سخن الله متعال که
فرموده است: ﴿لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا﴾
[انبیاء/ ۲۲] (اگر در آن‌ها (آسمان و زمین) جز الله
خدایانی بود بی‌شک تباه می‌شدند). یا برای
بیان دوست داشتن کار خیر و اراده‌ی آن مانند این که
کسی بگوید: «اگر من مانند فلانی [مال و ثروت] داشتم، چنین
و چنان می‌کردم».

و مانند این سخن رسول الله ﷺ که
می‌فرماید‌: «دوست داشتم اگر موسی صبر می‌کرد [و از خضر
سوال نمی‌کرد] تا خداوند داستان آنان را بیشتر برای ما
بیان می‌کرد» که از همین باب است، همینطور این سخن
پروردگار متعال که می‌فرماید: ﴿وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ
فَيُدْهِنُونَ﴾ [قلم/ ۹] (دوست دارند که کاش نرمی کنی تا
نرمی کنند) زیرا پیامبر ما ﷺ دوست داشت
داستان موسی و خضر ادامه می‌یافت و خداوند بیشتر درباره‌ی
آنان می‌گفت و در واقع ایشان بیان کرده‌اند که دوست داشتند
موسی صبر می‌کرد … و این از باب بی‌صبری و
بی‌تابی و اندوه نبود.

والله اعلم