من اخلاق بسیار بدی دارم و همیشه با مادرم بدرفتاری میکنم و عصبانیاش میکنم. گاهی اوقات اخلاقم خوب است و بیشتر اوقات بد، با این وضعیت چطور میتوانم اخلاقم را خوب کنم؟ چه چیزهایی من را برای نیکی در حق پدر و مادرم و اخلاق خوب کمک میکند؟ آیا برای اخلاق بدم مجازات میشوم؟ یا اخلاق خوب صرفا مستحب است؟ و اگر اخلاقم را از روی ریا خوب کنم و میدانم در حال انجام یک شرک اصغر هستم چطور خواهم توانست بر اخلاق خوب و مخلصانه دوام بیاورم؟
پاسخ:
الحمدلله
اولا:
اخلاق خوب سنگینترین چیز در ترازوی اعمال
روز قیامت است و خوشاخلاقترین مردم نزدیکترینشان به
پیامبر از نظر جایگاه در روز قیامت خواهد بود.
ترمذی (۲۰۱۸) از جابر روایت کرده
که رسول الله ـ صلی الله علیه وسلم ـ فرمود: «از محبوبترین شما
نزد من و نزدیکترینتان به من از نظر جایگاه در روز
قیامت خوش اخلاقترینهای شمایند».
ترمذی این روایت را صحیح دانسته و
همچنین آلبانی در «صحیح سنن ترمذی».
و بخاری (۶۰۳۵) و مسلم
(۲۳۲۱) از عبدالله بن عمرو از پیامبر ـ صلی
الله علیه وسلم ـ روایت کردهاند که فرمود: «بهترین شما خوش
اخلاقترینهای شمایند».
امام نووی ـ رحمه الله ـ میگوید:
«این حدیث شامل تشویق به اخلاق نیک و
بیان فضیلت صاحب آن است و [همچنین] آنکه این صفت
پیامبران خداوند متعال و اولیای اوست.
حسن بصری میگوید: حقیقت اخلاقِ نیک
بذل خیر و دست نگه داشتن از آزار و بشاشت چهره است.
قاضی عیاض میگوید: آن مخالطت با مردم با
زیبایی و بشارت و محبت و دلسوزی در حق آنان و تحملشان و
شکیبایی و صبر با آنان در چیزهایی است که
دوست داشتنی نیست و ترک تکبر و گردنفرازی بر آنها و دوری
از تندی و خشم و مواخذه است».
ثانیا:
بدی در حق پدر و مادر از گناهان کبیره است و شخص «عاق» در
دنیا و آخرت رستگار نمیشود.
بر مرد و زن مسلمان واجب است که در حق والدین احسان کامل را ادا
کنند و به هر روش ممکن در حقشان نیکی کنند و از خشمگین کردن و
نافرمانی و عقوق آنان دوری گیرند.
مراجعه نمایید به سوالات (35533) و (104768).
ثالثا:
نیک گرداندن اخلاق و تهذیب آن از طریق این
وسائل ممکن است:
ـ شناخت فضایل اخلاق نیک و پاداش مترتب بر آن در
دنیا و آخرت.
ـ شناخت بدیها و پیامدهای بدِ اخلاق ناپسند و
مجازات و تاثیر ناگوار آن.
ـ نگاه انداختن به سیرت سلف و احوال صالحان.
ـ دوری از خشم و مزین ساختن خود به صبر و تمرین بر
آرامش و عدم عجله.
ـ نشست و برخاست با انسانهای خوش اخلاق و دوری از همنشینی
با بداخلاقان.
ـ تمرین نفس بر اخلاق نیک و عادت دادن و مجبور ساختنش به
آن و صبر بر این تمرین.
و در پایان: دعا و درخواست از الله متعال برای نیکو
گرداندن اخلاقت و یاری تو در این زمینه، و
یکی از دعاهای پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ
چنین بود که: «خداوندا خلقت مرا نیکو ساختی پس اخلاق مرا
نیز نیکو گردان» به روایت احمد
(۲۴۳۹۲) محققان مسند احمد و آلبانی در
«صحیح الجامع» (۱۳۰۷) آن را صحیح دانستهاند.
اما اگر مسلمان یک جا پایش لغزید و رفتار بدی
از خود نشان داد سریع عذرخواهی کند و بدی خود را جبران کند و عزم
بر بهتر کردن اخلاقش نماید.
مسلمان هرگاه سعی در بهتر کردن اخلاقش مینماید
این را برای اجرای دستور الله تعالی و خشنودی او و
اقتدا به پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ انجام میدهد،
مانند دیگر عبادات، و برای ستایش مردم چنین نمیکند
تا ثوابش باطل شده و برای ریاکاریاش مستحق مجازات شود.
همانطور که مسلمان در همهی عباداتش برای اخلاص تلاش
میکند، به همان صورت هنگام تصحیح اخلاقش همیشه امر خداوند و
حساب و کتاب و ترازوی اعمال و بهشت و دوزخ را در نظر میگیرد و
این را میداند که مردم به او سود و زیانی نخواهند رساند.
بنابراین یاد آخرت از مهمترین وسائلی است که
مسلمان را برای اخلاص یاری میرساند.
چهارم:
از جمله مواردی که در امر نیکی به والدین
یاری میرساند:
ـ شناخت حق والدین و فضل آنان که چگونه در راه تربیت
فرزندان و فراهم ساختن یک زندگی راحت برایشان تلاش میکنند.
ـ شناخت نصوص شرعی وارد شده درباره تشویق به
نیکی در حق پدر و مادر و ترغیب به آن، و همینطور نصوص
وارد شده در زمینهی ترهیب و تهدید نسبت به عقوق
والدین و شناخت تاثیر آن و جزای دنیوی و
اخرویاش.
ـ شناخت این مساله که نیکی در حق والدین از
بزرگترین اسبابِ به دست آوردن نیکی فرزندان است و بدی در
حق آنان از بزرگترین عوامل بدی فرزندان خود فرد در حقش خواهد بود.
ـ نگاه به سیرت سلف صالح و نیکی آنان در حق پدران و
مادرانشان.
ـ خواندن کتابّها و نوشتههایی دربارهی
نیکی و بدرفتاری با پدر و مادر و شنیدن دروس شرعی
در این باره.
ـ هدیه و سخن نیک و چهرهی بشاش و دعای
بسیار و ستایش نیک از بزرگترین اسباب یاریگر
در این زمینه است.
برای فایدهی بیشتر به سوال (101023) مراجعه
نمایید.
والله اعلم.
